themaweek orchideeën

Ariège - Franse Pyreneeën - 2022

 

 

  • reisverslagen


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dag 1 dinsdag


De orchideeënweek begint met een heerlijk ontbijt. Huisgemaakte yoghurt, kaas van de buurman, brood van de andere buurman en de heerlijke zelfgemaakte perenjam van Ena. Na het ontbijt lopen we omlaag het tuinpad af. In het grasland, dat grenst aan de tuin, zien we de eerste orchideeën. Mark vertelt hoe orchideeën groeien en hoe we orchideeënbiotopen kunnen herkennen. Gaandeweg de week zullen we steeds meer kennis opdoen over het herkennen van deze biotopen. Belangrijk is dat orchideeën niet van concurrentie houden. Althans, ze dulden geen grassen die snel(ler) groeien en zo al het licht wegnemen voor de bladen van orchideeën. Mark legt uit dat de bladen eigenlijk net zo werken als zonnepanelen. Zorgen anderen planten voor teveel schaduw dan kan een orchidee minder voedsel aanmaken en opslaan in de wortelknol. Gebeurt dit meerdere jaren achtereen dan verdwijnen de orchideeën uit een grasland. Met name soorten die overwinteren als bladrozet hebben hier last van.

Terug naar het hellinggrasland. Naarmate we stijgen treffen we steeds meer soorten orchideeën. We maken kennis met Poppenorchis, Hondskruid, Bokkenorchis, Sniporchis, Welriekende wantsenorchis en de Spinnenorchis. We hebben geluk, door het warme weer staat de Welriekende wantsenorchis reeds in bloei. Mark toont ons tevens de verschillen tussen alle soorten. Iets verder op de helling ziet Paul de Kleine tongorchis. Hoewel we de Lange tongorchis al zagen treffen we nu beide soorten Tongorchis naast elkaar. Mark toont het belangrijkste differentiërende kenmerk: het ‘koffieboontje’ in de bloem van de Kleine tongorchis.

Inmiddels zijn we aangekomen in een open loofbos dat ons welkome schaduw verschaft. Wat opvalt is dat de orchideeën die er groeien bijzonder fors en slank zijn. Kniehoge Sniporchis is geen uitzondering! Na wat rondstruinen vinden we een orchidee die nieuw is op onze weeklijst, Grote keverorchis. Zelfs de wantsenorchis zien we in het bos. Eenmaal boven haalt Ruud ons op en lunchen we op l’Oustal.

In de middag rijden we naar een kerkje waar Kleinbladige wespenorchis is gezien. Vanwege het vroege voorjaar vermoeden Mark en Ruud dat deze fraaie, maar bescheiden, wespenorchis al in bloei staat. We zoeken in de omgeving van het kerkje en al snel heeft Mark een plant gevonden achter wat struiken. Helaas staat de wespenorchis nog niet in bloei.

 

Rondom de kerk struinen we door de bossen en vinden diverse orchideeën waaronder veel Wit bosvogeltje, maar een vondst van de Kleinbladige wespenorchis blijft uit. Net wanneer we terug willen keren naar het busje treft Mark meerdere individuen aan. Alle gesitueerd rondom een Eik en binnen de boomspiegel. We hebben geluk met een bloeiend exemplaar, die door alle fotografen gretig worden geportretteerd. Bijzonder is dat de soort hier dus niet groeit onder beuken en dus ook geen strooiselllaag van deels verteerde beukenbladen. De Kleinbladige wespenorchis heeft, zoals de naam reeds doet vermoeden, bescheiden blad. Hierdoor is de soort niet geheel zelf instaat om via fotosynthese te voorzien in voedsel. Kleinbladige wespenorchis is dus sterk afhankelijk van een schimmel die haar dieet aanvult. Bijzonder dat de planten dus groeien onder Eiken, omdat zij elders in Europa wordt geassocieerd met Beukenbossen en de bijbehorende schimmels.

Ter afsluiting van onze eerste velddag besluiten we om een wandelpad te volgen dat ons langs diverse weitjes voert. Het eerste grasland dat we treffen is begraasd en gemillimeterd. Geen orchideeën meer dus! Voor ons pech, voor de orchideeën betekent het tot volgend jaar. 100 meter verder gluren we door een heg naar een hoger gelegen grasland. We zien al een glimp van de orchideeën en besluiten de helling op te klauteren. Hoewel plaatselijk ruig, betreft het een agrarisch beheerd grasland met veel leuke orchideeën soorten. We zien, Bergnachtorchis, Lange en Kleine tongorchis, Harlekijn, Aangebrande orchis, Purperorchis, Soldaatje, de hybride tussen beiden, Mannetjesorchis, Bokkenorchis en Hondskruid, waarmee we onze lijst flink uitbreiden.

 

 

Dag 2 Woensdag


Na het ontbijt togen we naar Mirepoix en omstreken. Onderweg lunchen we in de schaduw. We gaan op jacht naar de Grootbloemige zadelophrys. Een orchidee die qua naamgeving al een studie ‘an sich’ waard is. Leest u mee? We beginnen met de Zadelorchis. Een Ophrys soort waarvan de bloem overwegend donkerbruin behaard is en de vorm van een zadel heeft. De wetenschappelijke naam is: Ophrys bertolonii. Doordat de studie naar orchideeën een vlucht nam zijn er de afgelopen decennia talloze nieuwe soorten en ondersoorten beschreven. Zo kreeg ieder gebied een eigen ondersoort. Subsp. drumana, subsp. balearica, subsp. catalaunica, subsp. romolinii, subsp, saratoi en nog enkele ondersoorten met namen die niet verwijzen naar een specifiek geografisch gebied. Zo ook de ondersoort magniflora waarbij wordt verwezen naar de grotere bloemen. Groter in dit geval ten opzichte van de nominaatvorm subsp. bertolonii. Zo verwarrend als de naamgeving kan zijn, is de determinatie niet. In het gebied komen geen andere zadelorchissen voor en door de grote bloemen vallen de ‘magniflora’s goed op.

 

We starten onze speurtocht op een plateau van een heuvel. Hoewel de magniflora bloem gekenmerkt wordt door de roze bloemdekbladen en de donkerbruin behaarde lip, is de kleur die overheerst blauw. We zien overal de blauwe bloemen van Aphyllanthes monspeliensis en azuurblauwe vleugels van het Adonisblauwtje. Ineens schiet door mij heen het lied Blauw van The Scene: “…het zien duurt een seconde, de gedachte blijft voor altijd.” Wat een prachtige kleur heeft het Adonisblauwtje, die we nog op veel plekken zullen zien tijdens de orchideeënweek.

In de middag verkennen we na de lunch een veldje in de omgeving. Hoewel we initieel enkel een plekje in de schaduw zochten voor de lunch vinden we diverse fraaie orchideeën. In het schrale grasland en langs het wandelpad zien we onder andere, Vliegenorchis, Bergnachtorchis, Hondskruid, Sniporchis, Kleine tongorchis, Soldaatje en uitgebloeide Gele Ophrys. We eindigen de dag op een plek waar de Vlinderorchis massaal groeit. Al bij de parkeerplaats worden verwelkomd door de magenta gekleurde bloemen van deze orchidee. Een deel van de groep besluit om het hellinggrasland omlaag te lopen in de zinderende hitte. Hoewel de zon ons tart, zien we grote aantallen Vlinderorchis, Lange tongorchis met toefjes Bokkenorchis die overal bovenuit torent. Voldaan keren we terug naar l’Oustal waar we samen de dag doornemen tijdens het diner.

 

Dag 3 Donderdag


We starten de dag in de heuvels rondom Le Mas-d’Azil. We betreden een hooiland waar we op zoek gaan naar soorten van zowel kalk- als heischraal grasland. Mark vertelt over de verschillende grassoorten die je kan aantreffen in hooilanden. Graslanden die eenmaal per jaar in zomer worden gemaaid voor het hooi, en eventueel in de nazomer beweid. Onderweg zien we fraaie groepen met Sniporchis en Aangebrande orchis. De IJle moerasorchis is al bijna uitgebloeid wat ons doet besluiten om verder te trekken naar het heischrale deel. Mark vertelt over de bijzondere plantensoorten die in dit type grasland groeien, Betonie, Blauwe knop, Bosorchis, Addertong en Groene nachtorchis. De laatstgenoemde soort zien we op meerdere plekken en forse exemplaren. Mark geeft aan dat de plantengemeenschap overeenkomstige kenmerken heeft met een bijzondere vegetatie in Zuid-Limburg. Het betreft de associatie van Betonie en Gevinde kortsteel, waar in Nederland de orchideeën Harlekijn, Welriekende nachtorchis, Groene nachtorchis en Herfstschroeforchis in aangetroffen worden.

 

In Mas-d’Azil gaat Ruud even naar de bakker en we struinen rond bij een brug. We kijken uit voor de Waterspreeuw die onder de brug een nest heeft, maar zien de vogel slechts eenmaal voorbij scheren. Mark spot vanaf de brug een slang op een stuk hout in de rivier. Met verrekijker en camera proberen we te achterhalen welke slang het is. Dobbelsteenslang en Adderringslang, beide goede zwemmers en ‘waterslangen’, worden geopperd. Uiteindelijk doet de slang waar hij/zij goed in is en zwemt onderwater een stukje om vervolgens te verdwijnen onder een groot stuk hout.

In de middag werd het plan van Carla ten uitvoer gebracht. Vanwege de aangename temperatuur vroeg ze of er een mogelijkheid is om ergens te zwemmen. Ondanks de orchideeën die naar ons lonken nemen Paul, Nieske, Carla en Mark een verfrissende duik in de rivier Arize waar het heerlijk afkoelen is.

Afgekoeld rijden we naar een kerkje waar we in de schaduw onze lunch nuttigen. Het betreft een kerk bij een rotswand waar een slingerend paadje je langs een kruisgang omhoog voert met verschillende kapelletjes. We beklimmen de helling met een reden, Ruud heeft hier eerder een merkwaardige Poppenorchis gezien met pelorische bloemen. Boven aangekomen, lopen we de begraafplaats op. Wat blijkt…de plant is ten prooi gevallen aan het maairegime. Hoewel de beheerder diverse orchideeën bewust heeft gespaard is de bijzondere Poppenorchis toch gesneuveld door het geweld van de bosmaaier. Onderweg omlaag toont de kruisgang ons nog één mooie Paarse aspergeorchis. Een soort die we besluiten te gaan bekijken in een nabij gelegen grasland. Ruud heeft hier een week eerder meerdere planten gevonden. Eenmaal ter plekke blijkt dat de een kudde schapen of geiten ons voor was, getuige de afgevreten bloemstengels en het begraasde grasland.

 

We rijden verder in de omgeving van Le Mas-d’Azil en stuiten op diverse fraaie hooilanden, waar we op zoek gaan naar Vleeskleurige orchis. Op de bekende plekken treffen we echter geen planten meer aan. Wel kniehoge Groene nachtorchis. Een orchidee die in Nederland inmiddels zeer zeldzaam is geworden en er nooit groter dan 20cm wordt. Vanuit de auto spotten we echter een paar individuen van de Vleeskleurige orchis, maar besluiten deze verder op in de orchideeënweek beter te bekijken in een ander grasland. Ruud slaakt een kreet vanaf de overkant van de weg. Hij blijkt een bijzondere hybride gevonden te hebben. Hoewel de determinatie van hybriden doorgaans een lastige klus is, zijn de ouders merendeels zeker. Lange tongorchis en Harlekijn, wat de plant een intergenerische hybride maakt. Dat houdt in dat het een hybride betreft tussen twee verschillende genera. In dit geval Serapias, van Serapias vomoracea (Lange tongorchis) en Anacamptis, van Anacamptis morio (Harlekijn).

Favoriet bij vrijwel alle gasten is de IJle moerasorchis die we onderweg vanuit de auto zien. Niet te missen zijn de diep magenta gekleurde bloeiwijzen die fraai contrast bieden met het groene gras en de gele boterbloemen. Er wordt een hele fotosessie aan deze soort gewijd en wanneer iedereen mooie foto’s heeft stappen we in om onze weg te vervolgen.

 


Dag 4 Vrijdag

 

We vertrekken vroeg, het is de warmste dag van week, en stijgen langzaam qua hoogte. Het gebergte van de Pyreneeën wacht op ons. Vanuit het dal komen we aan bij een uitzichtpunt dat uitkijkt over Ax-les-Thermes. Onder meer bekend van zijn talkfabriek en thermale baden. Geen straf om hier even te stoppen voor een kopje koffie. Na wat rond te hebben gekeken trekken we verder. Eenmaal aangekomen op de Col stuiven we de berg af naar beneden. Just blijkt pardoes zijn fotocamera vergeten. Gelukkig treffen we deze nog zoals wij hem achterlieten. Genietend van het uitzicht op het bankje, waardoor Just herenigd wordt met zijn toestel.

 


Vanaf de Col lopen we een weide in waar we de eerste Vlierorchis zien. Zowel we gele als de rode variant is present. Een listige strategie van de Vlierorchis, die bestuivers dus een keuze biedt. Nou ja keuze…feitelijk verleidt de orchidee de bestuivers door te doen alsof zij nectar heeft. Daarnaast staat de orchidee graag tussen planten met dezelfde bloemkleur zodat de bestuivers vaak te laat doorhebben dat ze al geruime tijd de Vlierorchis aan het bestuiven zijn. Hoe zou een aflevering van de podcast ‘Groene Oren’ zijn wanneer de Vlierorchis geïnterviewd werd?

Op weg naar boven zien we vanuit de bus fraaie vergezichten met besneeuwde bergtoppen. Op ongeveer 1600 meter stoppen we en waaieren we uit over een berghelling vol met bergflora. Vlierorchis, Mannetjesorchis, Pyreneese Kievitsbloem, Voorjaarsgentiaan, Stengelloze gentiaan, ze staan er allemaal.

 

Er wordt geluncht boven op de berg na de verzadiging met bloemenpracht. Mark en Ruud vertellen dat we na de lunch op zoek gaan naar een klein orchideetje genaamd, Kleine keverorchis. Een orchidee van slechts 5-15cm hoog met een voorkeur voor naaldbossen. Hoewel we in de Nederland deze soort kennen van de Waddeneilanden blijft het een bijzonder beeld. Kleine keverorchis, hoog in de bergen tussen soorten als Leverbloempje.

 

Na het grote Kleine keverorchis succes van na de lunch -we treffen meer dan honderd planten- besluiten we om nogmaals ons geluk te beproeven. Op een andere berghelling zoeken we naar Koraalwortel. Ook deze soort is zeer gering qua hoogte, maximaal 15cm en groeit in bossen. Zowel Beuken- als Naaldbossen vormen het leefgebied van deze illustere orchidee. Hoewel Ruud ongeveer weet waar de planten moeten staan blijft het een gok. Het is reeds eind mei, maar de soort bloeit in de bergen voornamelijk begin juni. Toch blijkt de gok juist. Mark ziet al snel de eerste plant en ook Ruud en Paul vinden snel meer planten. Niet veel verder zien we ook het Vogelnestje, een soort die net als Koraalwortel geen bladgroen en bladen heeft.

We sluiten de dag af met de Bleke orchis en speuren nog even door naar de Rode rotslijster.

 

 

 

Dag 5 Zaterdag


Het is de laatste dag van de orchideeënweek en we genieten nog na van alles wat we zagen in de bergen.

We starten onze dag in de omgeving van Mirepoix waar we de Romaanse kerk van Vals bezoeken. De ingang van de kerk is deels uit een rots is gehakt. Daarnaast zijn er fresco’s aanwezig op de gewelfde plafonds.
Het duurt niet lang voordat we de gazons rondom de kerk afspeuren naar orchideeën. We treffen hier Bijenorchis, Bokkenorchis, Hondskruid, Vliegenorchis en een vermoedelijke hybride tussen Sniporchis en Bijenorchis.

 

Na de lunch bij een zandwinplas klauteren we een paadje omhoog. Het voert ons langs open loofbos en al snel treffen we de specialiteit van dit gebied, Rood bosvogeltje. We hebben meer geluk dan voorgaande orchideeënweken en zien op diverse plekken Rood bosvogeltje in bloei. Al struinend stuiten we op Paarse aspergeorchis, Welriekende nachtorchis en het Vogelnestje. Op de terugweg zien we ook de andere vertegenwoordigers van het genus Cephalanthera, Wit en Bleek bosvogeltje.

 

 

We sluiten de dag af met twee graslanden. Het eerste betreft een plek waar iemand uit de streek de ondersoort ‘aymoniniii’ heeft gemeld. Het betreft een ondersoort van de Vliegenorchis. Omdat het erg onwaarschijnlijk is dat de determinatie klopt besluiten we dit te verifiëren en zelf te gaan zoeken. Echter de (vermoedelijke) Vliegenorchis met een gele rand vinden we niet. Wel veel andere fraaie orchideeën en een drietal hybriden voegen we toe aan onze lijst, respectievelijk, Soldaatje x Purperorchis, Poppenorchis x Soldaatje en Spinnenorchis x Sniporchis. Ook zien we de kleinbloemig Sniporchissen die door de splitters Ophrys picta worden genoemd. Hoe zou de Nederlandse naam luiden? Er is nog geen naam. Kleine Sniporchis?

 

 

Het tweede grasland is een vochtig hooiland waar Mark ons wijst op de bijzondere omstandigheden en begeleidende flora. Wat blijkt, het doorgaans grondwaterbeïnvloedde grasland is compleet verdroogd waardoor alle kritische soorten zijn verdwenen (Vlozegge, Teer guichelheil). Wat rest zijn een paar exemplaren van de Vleeskleurige orchis. Hopelijk krijgt dit grasland betere (grondwater)bescherming dan het tot nog toe ontving. Desalniettemin is het wit gekleurde exemplaar van de IJle moerasorchis zeer fraai

 

Uiteindelijk sluiten we de week of met een grasland en stuk berm dat we op de bonnefooi bezoeken. In het grasland zien we de Moeraswespenorchis als bladrozet en grote exemplaren van de Sniporchis in de berm.

 

 

 

 

Nederlandse naam Wetenschappelijke naam
1 Welriekende wantsenorchis  Anacamptis coriophora subsp. fragans
2 IJle moerasorchis  Anacamptis laxiflora
3 Harlekijn  Anacamptis morio
4 Vlinderorchis  Anacamptis papilionacea
5 Hondskruid  Anacamptis pyramidalis
6 Bleek bosvogeltje Cephalanthera damasonium
7 Wit bosvogeltje  Cephalanthera longifolia
8 Rood bosvogeltje  Cephalanthera rubra
9 Bosorchis  Dactylorhiza fuchsii
10 Vleeskleurige Orchis Dactylorhiza incarnata
11 Vlierorchis  Dactylorhiza sambucina
12 Groene nachtorchis  Dactylorhiza viridis
13 Bruinrode wespenorchis Epipactis atrorubens
14 Brede wespenorchis  Epipactis helleborine
15 Kleinbladige wespenorchis  Epipactis microphylla
16 Moeraswespenorchis  Epipactis palustris
17 Grote muggenorchis  Gymnadenia conopsea
18 Bokkenorchis  Himantoglossum hircinum
19 Paarse aspergeorchis  Limodorum abortivum
20 Aangebrande orchis  Neotinea ustulata
21 Kleine keverorchis  Neottia cordata
22 Vogelnestje  Neottia nidus-avis
23 Grote keverorchis  Neottia ovata
24 Bijenorchis  Ophrys apifera
25 Bruine ophrys Ophrys fusca
26 Vliegenorchis  Ophrys insectifera
27 Gele ophrys  Ophrys lutea
28 Grootbloemige zadelorchis  Ophrys bertoninii subsp. magniflora
29 Kleine Sniporchis  Ophrys scolopax subsp. picta
30 Sniporchis Ophrys scolopax subsp. scolopax
31 Spinnenorchis  Ophrys sphegodes
32 Poppenorchis  Orchis anthropophora
33 Mannetjesorchis Orchis mascula
34 Soldaatje  Orchis militaris
35 Bleke orchis  Orchis pallens
36 Purperorchis  Orchis purpurea
37 Welriekende nachtorchis  Platanthera bifolia
38 Bergnachtorchis Platanthera chlorantha
39 Kleine tongorchis  Serapias lingua
40 Lange tongorchis  Serapias vomoracea
41 Poppenorchis x Soldaatje  Orchis x spuria
42 Soldaatje x Purperorchis  Orchis x hybrida
43 Lange tongorchis x Harlekijn Serapicamtis x fontanae
44 Vliegenorchis x Spinnenorchis  Ophrys x rasinii
45 Sniporchis x Bijenorchis  Ophrys x minuticauda
46 Sniporchis x Spinnenorchis  Ophrys x nouletii